معرفی کتاب «موسیقی رمضان در ایران»

این کتاب پژوهشی است در جهت حفظ گوشهای از فرهنگ موسیقایی کشورمان یعنی موسیقی رمضان که توسط یکی از پژوهشگران موسیقی نواحی ایران و با همکاری تعدادی از موسیقیدانان و پژوهشگران دیگر نقاط کشور به انجام رسیده است. کتاب از سه مقدمه و شش بخش تشکیل شده که عبارتاند از: «آیین سحر»، «آوازهای نیمه ماه رمضان»، «آیین نوبتزنی یا نقارهزنی در ایران»، «رو در رو»، «بخش اضافات، حواشی و تعلیقات» و «شنیدهها». علاوه بر این در قسمت آخر کتاب نتنگاری ریتمxadهای نقارهنوازی، طبل سحری، طبل عزا و دهلنوازی در برخی از نواحی ایران، توسط محمدرضا درویشی نوشته شده است.
«کتاب موسیقی رمضان در ایران»، به بررسی و تحقیق در مورد نغمههایی آشنا در خاطرات نهچندان دور ایرانیان میپردازد. آواها و نغمههای سحرخوانان که سالهای متمادی زینتبخش شبهای رمضان بوده است، شبهای رمضان را تبدیل به یکی از خاطرهانگیزترین شبهای سال کرده است.
بخشبندی کتاب بسیار دقیق صورتگرفته و در هر بخش جزئیات مربوط به هر مراسم به دقت ذکر شده است. عناوين فرعی با سر تیترهای: پيش خواني رمضان، موسيقي رويت هلال، آواها و نواهاي بيدارسازي، سحر خواني، سحرخواني به همراه سازكوبي، سحرخواني با تنبور و دوتار، سازهاي بادي نواختن در سحر، جار كشيدن، نوشآباد كوير، يزد، موسيقي و اوقات فراغت در ماه رمضان، نيايش، مرثيه خواني، مقتل خواني و منقبت خواني، آواها و نواهاي پايان ماه رمضان، آواز سحر در كرمانشاه و لرستان، آواز سحر در جنوب خراسان، سحرخواني در ايل بهلوري جنوب خراسان، مناجات سحري خراسان ميانه، مناجات سحر مشهد اردهال، مناجات در شاهرود و بسطام، منقبتخواني خوزستان (ازنا)، الوداع رمضان در جنوب ايران، بررسي آواز آئيني هوربابايي (هوم بابايي) در كاشان، ذكرشهناز، ايضا ً ذكر، ذكر عراق، منشاء پيدايش نقاره، نوبت يا نقاره، نقاره و نقارهزني پس از صفويان تا قرن حاضر، فناي نقاره زني، نوبت و نقاره در خراسان، كتب تاريخي ديگر، نقارهزني ديني – مذهبي، نقاره زني در حرم رضوي، باورها و عقايد در مورد نقاره خانهي رضوي، كاربرد نقارهخانه در اجتماع شهري مشهد، حقوق نقارهچيان، نقارهزني در ساير ولايات خراسان، نقارهزني در ماه رمضان، شبخواني، سحر آواز، نقارهزني در گيلان – به روايت مرحوم محمود پايندهي لنگرودي، كرنازني، استفاده از نقاره در مراسم تعزيه و محرم در نطنز، علم و طبل و شيپور در آشخانهي بجنورد، نقاره در كردستان، نقارهزني در مازندران، نقارهزني در فارس، موسيقي ماه رمضان در منطقهي بسطام، طبل و نقارهزني در منطقهي اراك، نوبتزني روزانه در زمان آلبويه، بوق و دهلزني در زمان خبررساني، نقارهزني در عراق و هندوستان به روايت ابن بطوطه، شيپورزني به هنگام فوت كسي در عهد سلطان ابوسعيد، از خاطرات استاد علي بلوكباشي دربارهي نقارهزني در سبزوار، كل علي نقارهچي قشقائي، ضرب المثلهاي ايراني درباره نقاره – نقاره خانه و ادوات و اجزاي ان، آواز زولبيا فروشان ماه رمضان گيلان و همچنين آوانگاري تشكيل شده است.
هوشنگ جاوید درباره این کتاب میگوید: «در گذشته آواز در ماه مبارک رمضان، جانشین ترانهها میشد. درواقع رمضان باعث میشد متن موضوعی آوازها تغییر کند و مضمونهای ستایش و نیایش در آوازها مطرح شود، همچون رمضانیهها و دیگر نواهایی که با صدای بسیار زیبایی خوانده میشدند.»
بنابر اعتقاد جاوید امروز باید به این نکته بسیار مهم اندیشید که آیا ترانهها و آواهای رمضانی جدید میتوانند تاثیرگذاری گذشته را داشته باشند؟ و جایگزین مناسبی برای رمضانیههای گذشته باشند؟
هوشنگ جاوید، با استناد به منابع بهجا مانده از تاریخ کهن ایران، ریشههای آیین نقارهزنی را مربوط به دوران پیش از اسلام میداند و معتقد است ایرانیان در اوقات خاص از جمله برآمدن آفتاب و هنگام جنگ، از سازهای کوبهای مانند نقاره استفاده میکردند. مصاحبه با سحرخوانان در نقاط مختلف ایران و بیان خاطرات ایشان، یکی از بخشهایی است که مطالعه آن برای خوانندگان خالی از لطف نیست.
کتاب «موسیقی رمضان در ایران»، تحقیقی ارزشمند درباره هنر سحرخوانی در ایران است؛ هنری که به واسطه ظهور رسانههای جمعی مانند رادیو و تلویزیون رو به فراموشی است. این کتاب که همراه یک لوح فشرده حاوی الحان موسیقی ماه رمضان ارائه شده است، مجموعهای ارزشمند جهت ثبت خاطرات شبهای رمضان در ایران بهxadشمار میxadرود.

موسيقي رمضان در ايران، به کوشش: هوشنگ جاويد، نتنگاري: محمدرضا درويشي، ناشر: سورهمهر،
تاریخ نشر: مهر 1384، تعداد صفحات: 208، چاپ: اول، قیمت: 24,500 ریال، شمارگان: 2500