عید فطر در سفرنامه ها و کشورهای اسلامی

سید علیرضا هاشمی

پایان ماه رمضان و روز اول ماه شوال درهر سال، یکی از مهمترین جشنها و اعیاد مسلمانان در کشورهای اسلامی برگزار می شود که در تقویم مناسبتها از آن به عنوان «عید فطر» یاد می شود.این عید از جمله اعیاد بسیار مهم محسوب میشود که معمولاً با تعطیلی رسمی و چند روزه همراه است و مسلمانان با توجه به فرهنگ و رسوم کشور خود به جشن و سرور و برگزاری مراسم خاص دینی و عرفی می پردازند.
در این مختصر مروری کوتاه بر مطالب سفرنامه هایی که به نمودهایی از این عید در پهنه اجتماعی مردم پرداخته اند و نیز به چگونگی برگزاری این مراسم در کشورهای اسلامی پرداخته می شود.
ابن بطوطه مشاهدات خود را از نماز عید در میان سیاهپوستان این طور می نویسد: «من دو عید اضحی و فطر را در مالی بودم، مردم به مصلی که نزدیک قصر سلطان واقع است می¬رفتند و جامه-های سفید خوب بر تن ¬کرده بودند؛ سلطان سوار اسب، طیلسانی بر سر برای نماز حرکت کرد...، این جمع در پیشاپیش سلطان تحلیل و تکبیر میگفتند و رایت¬های سرخ ابریشمین در جلوی سلطان برافراشته بود(ابن بطوطه،1370: 2/353).
نویسنده کتاب از خراسان تا بختیاری می¬نویسد: «در آخر ماه رمضان هر مسلمانی موظف است که به عنوان فطریه چیزی به فقرا بدهد که معمولا باید یک کیل گندم یا جو و یا خرما یا چیز دیگری باشد ولی اغلب آن را به پول تبدیل می¬کنند و این احسان اجر اخروی دارد» (رنه دالمانی، بی¬تا: 188).پولاک نیز در سفرنامه خود از عید فطر به عنوان عید بایرام یاد می-کند(پولاک،1361: 233).همسر وزیر مختار انگلیس در اوایل سلطنت ناصرالدین شاه نیز اشاره می¬کند که: در یکی از روزهای آخر اقامت ما در لواسان، به مناسبت عید فطر کلیة روستاییان و خدمه جشن گرفتند. در این مراسم که در تمام کشورهای مسلمان- از دیوار چین گرفته تا بلگراد- اجرا می¬شود، همه از اینکه ماه رمضان و دوران روزه به پایان رسیده است خوشحالی می-کنند(شیل،1362: 124-122). شاردن نیز در سفرنامه خود به شب عید لیله¬القدر اشاره دارد که مردم با چند ادعیه و اذکار به-خصوص، این عید را برگزار می¬کنند (شاردن،1336: 5/231). نویسنده کتاب داستان باریافتگان نیز از مشاهدات خود در شهر نجف می¬نویسد که روز فطر را عید می¬گیرند، یعنی دکاکین بسته است. مردم با لباس¬های نو و دست¬های حنا بسته، دسته¬¬دسته به دیدن هم¬دیگر می¬روند و شیرینی صرف می¬کنند، اطفال هم با جامه-های رنگارنگ در کوچه¬ها جولان می¬دهند و تفاخر می-کنند(هدایتی،1389: 82).

+این مطلب در سایت انسان شناسی و فرهنگ و سایت دایزه المعارف بزرگ اسلانی انتشار یافته است.